‘Gezonde voeding kost meer moeite dan de ongezonde keuze’

Peter Thijssen, moderator

Kinderen in Nederland krijgen wekelijks zo’n honderd suikerklontjes binnen. Niet alleen in snoep, maar ook via frisdrank, sauzen, ontbijtgranen en bewerkt voedsel. En dat blijft niet zonder gevolgen. Het RIVM schat dat Nederland in 2040 1,5 miljoen mensen met diabetes telt en dat er dan zo’n 11,4 miljoen mensen met minimaal één chronische aandoening zijn.

“We worden met z’n allen alleen maar ongezonder”, zegt moderator Peter Thijssen, partner bij adviesbureau Schuttelaar & Partners.

Guilty pleasures

Worteltaart in de koffiezaak, een zak chips die in een keer leeg moet of een goedkoop pak koeken: zelfs de panelleden op het podium hebben zo hun guilty pleasures. En dat terwijl het thema gezonde voeding een belangrijke rol speelt in hun leven.

“Ik probeer de binnenste ring van de supermarkt precies hierom te vermijden”, lacht panellid en huisarts Iris de Ridder.

Zorg2040

De Zorg2040-bijeenkomsten brengen zorg- en welzijnsprofessionals, innovators, onderzoekers, ondernemers en beleidsmakers bijeen, die samen willen bouwen aan een toekomstbestendige gezondheidszorg. De focus ligt daarbij op preventie. De Zorg2040-coalitie bestaat uit Sigra, Rabobank, Amsterdam AI, Amsterdam Economic Board en ROM InWest.

Verse producten

Iris de Ridder, huisarts

De Ridder ziet in haar spreekkamer in Amsterdam Zuidoost veel patiënten met leefstijl- en armoedegerelateerde klachten. “Mijn invloed hierop als arts is minimaal, merk ik. De leefomgeving en de politiek hebben veel meer invloed.” Haar ervaringen als arts in een afgelegen ziekenhuis in Papoea Nieuw-Guinea zetten haar aan het denken. “Er was daar geen supermarkt. Mensen aten daar, ikzelf ook, alleen maar verse producten van de markt. Ik voelde me veel gezonder en veel andere Europese collega’s vielen ook enorm af. En niemand van de inwoners van het dorp had diabetes. Niemand.”

Met die ervaring in gedachten zet De Ridder nu in Amsterdam een coöperatieve supermarkt op: de Gezonde SuperCoop. Samen met buurtbewoners en patiënten uit haar praktijk. Het idee is dat in deze supermarkten betaalbare en gezonde producten komen te liggen. De Ridder haalt onder meer inspiratie uit Parijs, waar de supermarkt La Louve al ruim 4.000 leden heeft. “Die leden beslissen mee en werken ook allemaal drie uur per maand in de winkel. Daardoor is de supermarkt zo’n 30 tot 40 procent goedkoper dan gewone supermarkten.”

Lees verder onder de foto’s.

Swipe door de selectie. Of bekijk de complete foto-reportage van dit event.

In het hol van de leeuw

Jorrit Vervoordeldonk, Picnic

Voor Jorrit Vervoordeldonk, duurzaamheidsmanager bij Picnic, voelt het vandaag een beetje alsof hij zich in het hol van de leeuw bevindt. Zijn bedrijf is een commerciële supermarkt, maar heeft qua verleidingen een paar voordelen ten opzichte van de fysieke winkels: er is geen snoeprek bij de kassa en de producten voor kinderen zijn niet uitgestald op hun ooghoogte.

Kan een commerciële supermarkt ook bijdragen aan een gezonde voedselomgeving? Vervoordeldonk ziet zeker kansen. Als digitale supermarkt zet Picnic AI en technologie in om klanten te helpen gezonde keuzes te maken. Bijvoorbeeld door het proactief aanbieden van plantaardige ‘swaps’. Ook werken ze aan hyperpersonalisatie: klanten helpen te eten zoals ze dat zélf willen.

Maar Vervoordeldonk is ook eerlijk over de grenzen. “We zijn een supermarkt die zich richt op iedereen. We verkopen veel A-merken waar ook veel reclame voor wordt gemaakt. Het eerlijke verhaal is dat als supermarkt lastig is om in je eentje de markt te veranderen.” Vervoordeldonk illustreert de marktwerking. “Als je als individuele supermarkt eenzijdig stopt met bijvoorbeeld promoties, dan verlies je direct klanten. Dat bewijs hoe lastig het commercieel is om alleen de regels te veranderen. En waarom een gelijk speelveld cruciaal is.”

Feedbackloops

Elke Godden, Amsterdam UMC

Onderzoeker Elke Godden vindt dit soort losse initiatieven te prijzen, maar zegt dat er meer nodig is. Bij het Amsterdam UMC doet zij onderzoek naar de zakelijke mechanismen achter het gedrag van supermarkten. “Er zijn veel feedbackloops die de situatie in stand houden. Er wordt reclame gemaakt voor chips en Coca-Cola, ze staan voor op de folder, krijgen een prominente plek in het schap en worden daardoor nog vaker gekocht. Een klein, gezond, lokaal en onbekend merk krijgt die kans niet.”

Tot de Vlaamse in Nederland kwam werken, kende ze het woord ‘betutteling’ niet. Nu hoort ze het woord meermaals per dag. “We willen zelf bepalen wat we eten, maar dat doen we voor een belangrijk deel nu al niet. Wat bij de kassa ligt, is ongezond. De rode lampen in de supermarkt op het rode vlees, zodat het er beter uitziet; het is allemaal bedacht om jou meer ongezonde dingen te laten kopen. Als je echt gezond wil eten, moet je veel meer moeite doen dan iemand die ongezond eet. Wij vinden dat het op z’n minst even makkelijk zou moeten zijn.”

Autonomie

In de zaal zijn ook nog wel wat vragen voor het panel. Of er in minder kapitalistische landen gezonder wordt gegeten bijvoorbeeld? Godden legt uit dat ze niet per se voor een communistische supermarkt met weinig keuze is. “Autonomie blijft belangrijk: mensen moeten kunnen blijven kiezen. Maar we moeten de keuzes wel eerlijk maken. Dus geen ongezonde producten bij de kassa zetten. Of alleen lokale producten op de kop van de schappen. Daarmee zou je wat van die zichzelf versterkende lussen kunnen doorbreken.”

Een andere vraag: moeten we dit niet als wicked problem benaderen en dus het hele ecosysteem bij de oplossing betrekken? Vervoordeldonk ziet wel wat in die benadering: “Als er eenmaal een richting is gekozen, dan kan de industrie zich best aanpassen. Neem de nieuwe Europese regels voor verpakkingen, je ziet dat er bij bedrijven veel innovatie vrijkomt als we met zo’n nieuwe wet moeten omgaan.”

En, is het eigenlijk wel zo zwartwit: ongezond versus gezond voedsel? Dat is het zeker niet, zegt Godden. “Alleen al omdat wat gezond is voor de een dat voor de ander niet hoeft te zijn. Maar het gevaar van dit inbrengen als argument is dat er dan een impasse ontstaat. Neem de discussie over nul procent btw voor groente en fruit. Een kansrijke beleidsmaatregel, waarbij de supermarkten meteen aangeven dat het lastig is te bepalen welke producten in de categorie ‘groente en fruit’ vallen. Denk aan fruit in blokjes, groente met toegevoegde olie of saus: valt dat nog onder de categorie nul procent btw? Ook komen er praktische bezwaren vanuit het belastingwezen over wie toezicht gaat houden op naleving. Uiteindelijk geeft de politiek aan dat het een te complexe maatregel blijkt. Niemand neemt verantwoordelijkheid. Terwijl we volgens mij gewoon ergens moeten beginnen.”

Een zaal vol ideeën

Na het gesprek met het panel mag de zaal zelf aan de slag. De aanwezigen gaan met elkaar in gesprek over wat zij zelf kunnen bijdragen aan een gezondere voedselomgeving. Als Thijssen een rondgang maakt, blijkt er niet alleen in het panel maar ook in de zaal behoorlijk wat veranderkracht aanwezig.

De ene groep ziet het systeem als geheel niet zo snel veranderen en zet daarom in op verandering van onderaf. Als individu de goede keuze maken, maar ook betere voorlichting over hoe de supermarkt je beïnvloedt. Bij de andere groep organiseert iemand bijeenkomsten rondom de Amsterdamse voedselstrategie en de eiwittransitie. “Jorrit van Picnic gaf al aan dat hij er ook wel bij wil zijn, dus dat is al winst”, lacht diegene. Jorrit knikt enthousiast mee.

Ook bij het derde groepje dat Thijssen aanspreekt zijn er meerdere ideeën. ROM InWest zou goed kunnen kijken naar de aard van de bedrijven waar ze in beleggen. De GGD houdt zich bezig met het weren van ongezond voedsel in de stad en een ander in het groepje richt zich op gezondere bedrijfsrestaurants.

Mogelijkheden genoeg dus, daar zijn de aanwezigen van vandaag het over eens. Er moét iets gebeuren. En wie het probleem nog niet voldoende ziet, wordt aangeraden ‘Grenzen aan de gulzigheid’ te lezen. Dit boek van Jaap Seidell, VU-hoogleraar Voeding en gezondheid, heeft als ondertitel ‘gezond eten in een ziek systeem’. “Seidell laat goed zien dat de voedingsindustrie je graag wil laten geloven dat gezond eten je eigen verantwoordelijkheid is”, zegt De Ridder. “Maar tegelijkertijd doet diezelfde industrie er alles aan om je geen gezonde keuze te laten maken. Dat moeten we dus zien te doorbreken.”

Tekst: Mirjam Streefkerk